من سنگ شیشه‌ای‌ام

و بالاخره قسمت پایانی مقاله ی 20 صفحه ای من!

بهمن 1381، دوره بیست و یکم

-         این دوره همزمان با غیبت بزرگان بود. اما یک خوبی با خود داشت و آن معرفی چند فیلم خوب از چند کارگردان تازه کار بود. نفس عمیق (پرویز شهبازی) با تصویری واقعی و گزنده از روابط جوانان در دل سیاهی های تهران. مهدی نوربخش با فیلم متفاوت «رای باز» توجه همگان را به خود جلب کرد. اصغر فرهادی نیز پس از ساخت مجموعة موفق داستان یک شهر، فیلم تلخ و تامل برانگیز «رقص در غبار» را عرضه کرد و مورد استقبال قرار گرفت. فرزاد موتمن پس از به نمایش در نیامدن فیلم متفاوتش، «هفت پرده»، فیلم« شب های روشن» را براساس داستان شب های سپید داستایوفسکی ساخت که برخلاف پیش بینی ها فیلمی به شدت گرم و گیرا و تاثیرگذار از کار در آمد. کمال تبریزی هم با فیلم فرش باد سیمرغ بلورین بهترین فیلم تماشاگران را نصیب خود کرد. سیمرغ بلورین بهترین فیلم به فیلم پیچیده و فلسفی «دیوانه ای از قفس پرید» (احمدرضا معتمدی) که از محصولات تلویزیون بود تعلق گرفت. بهترین کارگردان را نیز رضا میر کریمی برای فیلم اینجا چراغی روشن است معرفی نمودند.

-         در بخش مسابقة بین الملل بار دیگر برادران بلژیکی داردن سیمرغ بلورین بهترین فیلم را این بار برای فیلم «پسر» به خانه بردند. اصغر فرهادی نیز برای رقص در غبار سیمرغ بلورین هیات داوران را در بخش بین الملل گرفت. ضمن اینکه مستند بحث انگیز مایکل مور- بولینگ برای کلمباین- و فیلم فلسطینی مشیت الهی (الیا سلیمان) مورد تقدیر قرار گرفتند.

بهمن 1382، دوره بیست و دوم

-         بالا رفتن استانداردهای سینمای جنگ جدیدترین راهکار برای پیشبرد سینمای دفاع مقدس،قلمدادشد.

-         این دورة جشنواره به خاطر فیلم جنجالی مارمولک (کمال تبریزی) و حضور بزرگان از سال هایی بود که استقبال تماشاگران، صف های طویل جشنواره را در دهة شصت به یاد می آورد.

-         مسعود کیمیایی پس از چهار سال غیبت با فیلم سربازهای جمعه خیلی ها را ناامید کرد. اما داریوش مهرجویی به سبک اجاره نشین ها فیلم سرخوشانه اما پرمغز «مهمان مامان» را ساخت که توانست سیمرغ بلورین بهترین فیلم را برباید. کمال تبریزی با فیلم مارمولک چنان غوغایی در جشنواره به وجود آورد که تماشاگران مشتاق شوخی های تابوشکن فیلم روزها در صف برای دیدن فیلم ایستادند. بهروز افخمی، گاوخونی، داستان جعفر مدرس صادقی را به شیوه ای غیرمتعارف به تصویر کشید که با اظهارنظرهای ضد و نقیضی روبرو شد. رخشان بنی اعتماد نیز در اپیزود سوم از فیلم روایت سه گانه گیلانه را عرضه کرد.

-         اصغر فرهادی با دومین فیلمش- شهر زیبا به سبک و سیاق مجموعة داستان یک شهر روی موضوعی حساس و ملتهب در قالب داستانی عاشقانه تمرکز می کند و در سیزده رشته کاندیدای سیمرغ بلورین شد که البته سهم فیلم از این سیزده سیمرغ تنها در یک رشته (صدابرداری) است.

-         احمدرضا درویش با دوئل توانست فیلمی جنگی در سطح استانداردهای بین المللی بسازد که اگر گوشه چشم بیشتری به فیلمنامة فیلمش نشان می داد، قطعا فیلمی ماندگار برای تاریخ سینمای ایران به یادگار می گذاشت. با این حال فیلم سیمرغ بلورین بهترین فیلم را برای درویش به ارمغان آورد.

-         مرحوم ملاقلی پور نیز در صحنه های جنگی فیلمش- مزرعة پدری- دست کمی از درویش ندارد، اما به دلیل استفاده از روایت غیرمتعارف جریان سیال ذهن برای داستان فیلمش با استقبال کمتری مواجه می‌شود.

بهمن 1383، دوره بیست و سوم

-          معناگرایی به شکل مستقل و برنامه ریزی شده.

-          رواج نوعی عرفان گرایی همراه با پیام های معنوی در قالب ژانر ایرانی معناگرا که یادآور سینمای سالهای میانی و پایانی دهة شصت بود. از جملة این فیلم ها می توان به یک تکه نان (کمال تبریزی)، خیلی دور خیلی نزدیک (سید رضا میرکریمی) و بید مجنون (مجید مجیدی) اشاره کرد که از میان آنها ساختار حرفه ای ترِ خیلی دور خیلی نزدیک فضای فیلم را متفاوت کرده بود و همچنین توانست سیمرغ بلورین بهترین فیلم را برای خود به ارمغان بیاورد.

-         سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی هم به مجید مجیدی رسید و جایزة ویژة هیات داوران به فیلم پرهزینه ی جایی برای زندگی (محمد بزرگ نیا) رسید.

-         از نکات قابل ملاحظة این دوره پایین بودن سطح کیفی فیلم های ایرانی بود که نگرانی بسیاری از سینمادوستان را برانگیخت.

     بهمن 1384 ، دوره ی بیست و چهارم

-         این دوره از جشنواره تا روزهای میانی به دلیل آماده نشدن بسیاری از فیلم ها نسبت به دوره های قبل رکورد دار بود! از بین فیلم های مهم این سال می توان به اثر قابل توجه اصغر فرهادی- چهارشنبه سوری- اشاره کرد که هم از سوی مردم و هم از سوی منتقدان به عنوان بهترین فیلم جشنواره انتخاب شد. اصغر فرهادی سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی را گرفت.

-         فیلم  «به نام پدر» ابراهیم حاتمی کیا به عنوان بهترین فیلم جشنواره از سوی هیات داوران انتخاب شد.

-         جعفر پناهی هم با فیلم آفساید توانست در جشنواره شرکت کند و فیلمش با استقبال نسبی همراه شد.

-         از دیگر فیلم های مهم جشنواره می توان به کافه ستاره (سامان مقدم) و تقاطع (ابوالحسن داوودی) اشاره کرد که با ساختارشکنی روایی شان باز هم توانستند مخاطبان بسیاری را جذب خود کنند.

-         در بخش بین الملل نیز دو فیلم مطرح سال اروپا، سقوط (الیور هیرشبیگل) با موضوع روزهای پایانی زندگی هیتلر و تریلر برندة نخل طلای کن میشاییل هانکه- پنهان- اعتباری برای جشنواره دست و پا کردند. هر چند که سیمرغ بلورین بهترین فیلم از آن به آهستگی (مازیار میری) شد.

 بهمن 1385، دوره بیست و پنجم

-          تمایز میان نظرات داوران و تماشاگران و منتقدان

-         افزایش اعتراضات به سانسورها یا سیاست گذاریها

-         سیمرغ بلورین بهترین فیلم و کارگردانی به روز سوم (محمد حسین لطیفی) رسید که بسیاری آن را اثری متوسط و معمولی می خواندند و جایزه را شایستة آخرین ساختة داریوش مهرجویی- سنتوری- می‌دانستند که فیلمی موزیکال در باب ظهور و افول یک نوازنده و خواننده بود.

-         خون بازی (رخشان بنی اعتماد) نیز از دیگر فیلم های قابل ملاحظة جشنواره بود که با رویکردی مستندگونه به معضل اعتیاد توانست نظر مساعد طیف وسیعی از مخاطبانش را جلب کند.

-         جنجالی ترین فیلم این دورة جشنواره فیلم اخراجی ها (مسعود ده نمکی) بود که با وجود استقبال بسیارِ تماشاگران نتوانست نظر هیات داوران را به خود جلب کند و به همین دلیل در جلسة مطبوعاتی فیلم و همچنین مراسم اهدای جوایز اختتامیه با برخوردهای تند و شدیدالحن خود توجه رسانه های غیر هنری را هم به خود جلب کرد.

-         در بخش بین الملل عنوان بهترین فیلم به زندگی دیگران (فلوریان هنکل فون دونرسمارک) از آلمان رسید که در محافل هنری دنیا نیز مورد تقدیر قرار گرفته شده بود و جایزة ویژة هیات داوران نیز به فیلم آخرین روزهای سوفی شول، باز هم از سینمای آلمان، اهدا شد. رخشان بنی اعتماد نیز در این بخش جایزة بهترین کارگردانی را به دست آورد.

 بهمن 1386، دوره ی بیست و ششم

-         تلاش برای تعریف کردن سینمای ملی و حتی نامگذاری بخشی به نام نگاه ملی و علاوه بر آن بزرگداشت علی حاتمی به عنوان طلایه دار سینمای ملی، چرا که او در همگی آثارش به مولفه های ملی و بومی ایرانی توجه داشته و سینمای شریف و انسانی وی را شاید بتوان الگویی برای سینمای ملی برشمرد. قاب های تصاویر حاتمی از نقاشی و هنر ایرانی می آید گاه طراحی اجزای قاب به مینیاتور می‌ماند و حاتمی این گونه تصاویر ماندگار را در خاطره ما حک کرده است

-         لئون ويتالي تهيه‌کننده فيلم "بچه‌هاي کوچک" و مشاور و دستيار شخصي استنلي کوبريک در سه ده آخر زندگي اين فيلمساز بزرگ، ميهمان بيست و ششمين جشنواره بين‌المللي فيلم فجر است.

-         خود كمال تبريزي براي فيلم جديدش "پاداش" در ايتالياست.سيد رضا ميركريمي در سفر كربلا و مجيدي هم در برلين.

-         جایزه ی بهترین فیلم: "به همین سادگی" سیدرضا میرکریمی. سایر نامزدها: آواز گنجشک‌ها 

-         بهترین کارگردانی: مجید مجیدی "آواز گنجشک‌ها"  و  دیپلم افتخار: خسرو معصومی "باد در علفزار می‌پیچد" سایر نامزدها: محمدعلی طالبی "دیوار"/ سیدرضا میرکریمی "به همین سادگی"

-         دوره بیست و ششم به اعتقاد برخی کارشناسان و اهالی سینما یکی از ضعیف‌ترین دوره‌های برگزاری جشنواره فجر در طول تاریخ برپایی جشنواره بود. علت آن هم به دوپاره شدن جشنواره باز می‌گشت که از نظرآنها به‌شدت به سینمای داخلی ضربه زد و ریزش مخاطب را در پی داشت و جشنواره را از رونق انداخت. در واقع رونق جشن‌های دهه فجر را که برجسته‌ترین آن جشنواره فیلم فجر بود را از آن گرفت و رابطه مخاطبان با سینما را کمرنگ کرد. به عقیده آنان افزایش بی‌رویه جوایز باعث بی‌انگیزه شدن شرکت کنندگان در جشنواره شد و شرایطی را به وجود آورد تا کارکرد اصلی این جوایز زیر سؤال برود.

 بهمن 1387، دوره بیست و هفتم

-        مراسم اختتامیه بیست و هفتمین جشنواره بیست و هفتم بین المللی فیلم فجر در میان ازدحام علاقه‌مندان در تالار بزرگ کشور برگزار شد و طی آن فیلم های «وقتی همه خوابیم» و «درباره الی» با دریافت 3 سیمرغ بلورین بیشترین جوایز را از جشنواره دریافت کردند.

فرانسه با ۵ فیلم ( یک تولید مستقل و چهار تولید مشترک) و آلمان با سه فیلم (سه تولید مشترک ) و بلژیک، آمریکا ، ترکیه هر کدام با دو فیلم در این بخش حضور دارند.

-        «ترديد» بهترين فيلم جشنواره بيست‌وهفتم شد و «عيار14» جايزه ويژه هيأت داوران را به دست آورد. سایر نامزدهای بخش بهترین فیلم عبارت بودند از: بيست (به تهيه‌كنندگي پوران درخشنده)، پستچي سه بار در نمي‌زند (به تهيه‌كنندگي جواد نوروزبيگي)، درباره الي... (به تهيه‌كنندگي اصغر فرهادي)، زادبوم (به تهيه‌كنندگي ابوالحسن فرهادي)، وقتي همه خوابيم (به تهيه‌كنندگي بهرام بيضايي) 

-        «درباره الی» جایزه بهترین کارگردانی را برای اصغر فرهادی به ارمغان آورد و یکی از بهترین و خوش ساخت ترین فیلم های سینمای ایران درمعرض دید تماشاگران قرار گرفت. رقبای فرهادی در این دوره عبارت بودند از: عبدالرضا كاهاني (بيست)، حسن فتحي (پستچي سه بار در نمي‌زند)، واروژ كريم مسيحي (ترديد)، تهمينه ميلاني (سوپر استار)، بهرام بيضايي (وقتي همه خوابيم).

-        بی پولی  به عنوان فیلمی با مضمون تلخ و جدی اما طنز خودنمایی کرد.

-        سوپر استار فیلم خوش ساخت و روان، با بازی قابل توجه شهاب حسینی، نگاه شفاف و جسورانه ای به پشت صحنه های سینمای ایران داشت که انتقادهای زیادی را نیز در پی داشت.

 -  بیست و هفتمین جشنواره فیلم فجر در سالگرد سی‌امین سال پیروزی انقلاب اسلامی پذیرای چهار فیلم در حوزه سینمای دفاع مقدس است.  اخراجی‌ها 2/ کودک و فرشته/آنسوی رودخانه/ به کبودی یاس.

- نوجویی و نوگرایی و پرداخت جدید به سوژه های کهنه از ویژگی های فیلم های این دوره است. برای مثال کیوان علیمحمدی" کارگردان فیلم "شبانه روز" از آثار بخش رقابتی جشنواره فجر، گفت که ما اغلب به فرم گرایی متهم می شویم اما در این فیلم چهار قصه تلفیقی و درهم تنیده را شاهدیم .یا علایی فیلم بیست را فیلم نوجو می داند و خمسه آن را تجربه ی بازی سکوت می خواند. یا فیلم "زادبوم" ساخته ابوالحسن داودی دارای ویژگی هایی ازمنظر تولید و تکنیک است که به نوعی دکترین او در سینمای ایران است. به گفته ی کارگردان، این فیلم از دغدغه داشتن وطن و غربت نشینی و بازگشت به ریشه ها می‌گوید.

- پس از این‌که لیست فیلم‌های شرکت کننده در بیست و هفتمین جشنواره فیلم فجر بر روی سایت‌های خبری قرار گرفت و معلوم شد فیلم «یک وجب از آسمان» ساخته علی وزیریان از شرکت در جشنواره بازمانده، کارگردان فیلم، نامه تند و تیزی به مدیران سینمایی و اعضای هیئت انتخاب نوشت و حذف فیلمش از بخش مسابقه سینمای ایران جشنواره را ناشی از غلبه هوای نفس، غرض‌ورزی‌های فرهنگی و تنگ نظری دانست و در نهایت «یک وجب از آسمان» را از جشنواره بیرون کشید و اجازه نداد فیلمش در هیچ بخش دیگری شرکت کند. درست چند ساعت پس از انتشار خبر این کار، علی وزیریان ای‌میلی از طرف خانم کاتیا مالتازا دبیر جشنواره فیلم‌های مذهبی ایتالیا (religion today film festival) دریافت کرد. در ای‌میل نوشته شده بود که علی وزیریان به عنوان داور بخش بین‌الملل religion today 2009 انتخاب شده است. این رویکرد و روند حمایتی جشنواره های خارجی را باز هم شاهد بوده و خواهیم بود.

-        محمدرضا جعفری جلوه گفت: در طی سال‌های مسوولیتم در سینما کوشیده‌ام احترام متقابل، توزیع حداکثری فرصت‌ها و مهرورزی را که شعار این دولت است، در عمل اجرا کنم و این را عامل اصلی تحولات و رشدی می‌دانم که امروز در سینمای ایران قابل مشاهده است. 

بهمن 1388، دوره بیست و هشتم

- بیست و هشتمین دوره جشنواره بین المللی فیلم فجر از 5 تا 15 بهمن ماه در محل سالن های همایش های بین المللی برج میلاد در تهران و هم زمان در 8 استان کشور برگزار شد.

- داوری امسال جشنواره به هر کسی که پیشنهاد شد نه تنها با استقبال رو به رو نشد که اکثر این افراد بدون کوچک ترین تعللی این مسئولیت را نپذیرفتند. افرادی از قبیل کیارستمی، فرهاد توحیدی، فاطمه گودرزی، مینو فرشچی، عزت الله انتظامی و اصغر فرهادی دیگر سینماگرانی هستند که پیشنهاد داوری در جشنواره فیلم فجر را نپذیرفتند.

-  در این جشنواره فیلم مستند داشتیم، فیلم کودک و نوجوان داشتیم، کوتاه و بلند و انیمیشن هم داشتیم، دفاع مقدس هم داشتیم؛ درواقع انواع و اقسام فیلم‌ها را در کنار هم رقابت می کردند، خیلی هم خوب است اما نظم نبود. شاید ایده ی جداکردن برخی بخش ها به صورت جشنواره های جداگانه از همینجا جرقه زد.

- تجربه سينماي ايران در ژانر دفاع مقدس، نشان مي دهد كه اغلب از منظر ايدئولوژيك و سياسي يا اكشن و حادثه اي به آن نگريسته شده در حالي كه در این دوره در سينماي دفاع مقدس برداشت ها و تاويل هاي فلسفي، روانشناختي، طنزو حتي الگويي زيبايي شناختي هم به نمايش گذاشته شد،  كه نشانه ی تلاش برای رسیدن به نگاهي عميق و ژرف تر به اين مقوله است. به هر حال بیست و هشتمین جشنواره فیلم فجر در حالی برگزار شد که جایگاه سینمای دفاع مقدس در آن با فیلم های  "نفوذی" ، "بیداری رویاها "، "زم هریر"، "عصر روز دهم"، "دموکراسی تو روز روشن" و " شب واقعه " سنجیده شد   که بیش از هرچیز نگاه روان شناسانه وغیرمستقیم‌شان به جنگ، جلب توجه می کند.

- "به رنگ ارغوان" و "تسویه حساب" از توقیف درآمده به جشنواره راه می یابند.

- تقریبا جشنواره امسال جزو معدود جشنواره هایی است که حداقل در هفت، هشت فیلم یک بازیگر واحد حضور دارد و دقیقا از این نظر می شود به حضور یک سیمرغ در دستان یکی از این بازیگران مطمئن بود حداقل به خاطر حضور فیلم به رنگ ارغوان بعد از چهار سال و امثال آن! حمید فرخ نژاد امسال پرکارترین بازیگر مرد است، او با فیلم های "به رنگ ارغوان"، "دموکراسی تو روز روشن"، "شب واقعه" و آتشکار که هر یک فضا و داستانی متفاوت دارند پا به جشنواره می گذارد. او امسال با نمایش چهار فیلم رکورد دار جشنواره است.

-  از فیلم های این دوره جشنواره می توان به فیلم های زیر اشاره نمود: ملک سلیمان (شهریار بحرانی، شب واقعه (شهرام اسدی) ،عصر روز دهم (مجتبی راعی)، بیداری (فرزاد موتمن)، فرزند صبح(بهروز افخمی)، تهران در جست‌وجوی زیبایی (مهدی کرم‌پور- داریوش مهرجویی)، ،یک گزارش واقعی(داریوش فرهنگ)، آناهیتا (عزیزالله حمیدنژاد)، یک خاطره بگو حواسمو پرت کن (رسول صدرعاملی) ،پرسه در مه (بهرام توکلی) ،شکارچی (رفیع پیتز) ،خواب‌های دنباله دار (پوران درخشنده)، زمهریر (علی روئین‌تن)، سن پترز بورگ (بهروز افخمی)، دوباره پرواز کن (محمدعلی طالبی)، چهل سالگی (علیرضا رئیسیان)،  هیچ (عبدالرضا کاهانی، طلا و مس (همایون اسعدیان)

 - فیلم های شب واقعه با نامزدی در 10 بخش، ملک سلیمان با نامزدی در 9 بخش و هفت دقیقه تا پاییز با نامزدی در 8  بخش رکورداران نامزدی دریافت سیمرغ بلورین بخش مسابقه سینمای ایران در ان دوره شدند. پس از آن نیز طلا و مس با نامزدی در 7 رشته، به رنگ ارغوان با نامزدی در 6 رشته، چهل سالگی با نامزدی در 5 رشته ، آل با نامزدی در 4 رشته،  ناسپاس با نامزدی در 4 رشته ، نفوذی و تسویه حساب و کیفر و لطفا مزاحم نشوید هر کدام با نامزدی در 3 رشته ، شکارچی شنبه و عصر روز دهم و آناهیتا و بیداری رویاها و سنگ اول هر کدام با نامزدی در 2 رشته و پرسه در مه و کیمیا و خاک هر کدام با نامزدی در یک رشته خواهان سیمرغ بلورین بودند.

-                 سیمرغ بهترین فیلمنامه به فیلم  «شب واقعه» تعلق گرفت. سایر نامزدهای عبارت بودند از:  به رنگ ارغوان (ابراهیم حاتمی کیا)، چهل سالگی (مصطفی رستگاری)، طلا و مس  (حامد محمدی) و نفوذی (احمد کاوری، داود امیریان)

-     تماشاگران این دوره به نسبت بسیار کمتر بودند، تعویض محل برگزاری جشنواره هم دلیلی دیگر بر این مهم تلقی می شود. گو اینکه به طور کلی کمی بی برنامگی دیده می شود به طوری که اعلام شفاهی نتایج در روز اختتامیه با نتایج درج شده در سایت جشنواره در سه روز پس از آن قابل چشم پوشی نیست!

-     وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با جمله به پایان آمد این دفتر حکایت همچنان باقی، صحبتهای خود را در مراسم اختتامیه جشنواره فیلم فجر آغاز کرد. و ماموریت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را حفظ کیان نظام و صیانت از ارزش ها در بعد فرهنگی دانست که هنر و ادب را نیز شامل است.

.....................................................................................

به هر حال جشنوارة فیلم فجر با همة کاستی و خوبی هایش یک سند فرهنگی و هنری قابل اتکا برای ایران زمین است. شاید به همین دلیل باشد که بسیاری از تحلیل گران سینمایی هرساله نسبت به برخی سیاست ها با دلسوزی نظرات و انتقادات خود را بیان می کنند. امیدواریم دهه ی چهارم این رویداد مهم همچنان پرشور و با حضور تماشاگران به عنوان حامیان اصلی خود به فعالیت خود ادامه داده و بتواند در پیشرفت روند رشد فرهنگ و سینمای کشور گامی مثبت باشد.